باكتري
مفيد به نام پروبيوتيك
اين را ميدانيد كه هر چقدر هم آدم تميز و پاستوريزهاي باشيد، باز
از شر ميكروبها نميتوانيد فرار كنيد.
اما اين را هم ميدانستيد كه در بدن ما نزديك به 100 تريليون
باكتري از حداقل 500 گونه مختلف زندگي ميكند، يعني چيزي حدود 10
برابر تعداد كل سلولهاي ما؟! تازه در اين آمار، تعداد ويروسها و
قارچها محاسبه نشده است.
آمار اين باكتريهاي عزيز بايد شما را به زندگي اميدوار كند. چرا
كه همه باكتريها بيماريزا و كشنده نيستند . بيشتر اين باكتريها
مفيد يا حداقل غير بيماريزا هستند و باكتريهاي مفيد هستند كه به
آنها «پروبيوتيك» گفته ميشود و صنايع غذايي چند سالي است روي
آنها سرمايهگذاري كردهاند و محققان هر روز، يك خاصيت معجزهآسا
از آنها نقل ميكنند.
مطالعات نشان ميدهد كه مصرف پروبيوتيكها از ابتلا به آلرژيهاي
پوستي و غذايي در اطفال، برخي عفونتهاي باكتريايي، زايمان زودرس،
بيماري التهابي روده، عفونتهاي راجع به مثانه و گوش، خرابي
دندانها، اسهال مزمن و اسهال مسافرتي جلوگيري ميكنند. حتي معلوم
شده اين باكتريها باعث كاهش ميزان كلسترول خون شده و با كاهش مواد
سرطانزا، از بعضي سرطانهاي خاص هم جلوگيري ميكنند.
تعريف پروبيوتيك
فرآوردههاي پروبيوتيكي، حاوي باكتريهاي مفيدي هستند كه پس از
مصرف، در ناحيه روده ساكن ميشوند و اثرات مفيدي در سلامتي انسان
برجاي ميگذارند.
اصطلاح پروبيوتيك كه ريشه لاتين دارد، به معني «براي زندگي» است و
سازمان جهاني بهداشت، اين اصطلاح را به «ارگانيسمهاي زنده اي»
اطلاق ميكند كه در صورت مصرف به ميزان لازم، اثرات «سلامتزايي»
موثري براي ميزبان خود دارند. اين سه اصطلاح را دريابيد: ارگانيسم،
زنده و سلامت زايي. پروبيوتيك، بهعنوان صفت مواد غذايي حاوي اين
باكتريها هم بهكار ميرود.
درواقع، پروبيوتيكها به دو صورت مصرف ميشوند: به صورت مكملهاي
غذايي به شكل پودر، شربت و يا قرص مواد غذايي غني شده با
پروبيوتيكها. مثلا اگر در توليد هرگونه فرآورده لبني تخميري همچون
ماست، از باكتريهاي پروبيوتيكي استفاده شود، محصول حاصل را
پروبيوتيك مينامند.
كار پروبيوتيك
چندين و چند سال است كه معلوم شده فقدان باكتريها در روده به
سلامت آسيب ميرساند؛ مثلا حيوانات آزمايشگاهي كه در شرايط بدون
باكتري و استريل رشد پيدا ميكنند، اكثرا سيستم ايمني تكامل نيافته
و رودههاي آسيب پذير دارند. همين مساله ميتواند براي نوزاد
انسان هم مصداق داشته باشد و نوزاد را نسبت به ابتلا به انواع
آلرژيها و عفونتهاي تهديدكننده زندگي مستعد كند. حتي معلوم شده
يكي از بيماريهايي كه پروبيوتيكها با آن مقابله ميكنند، اگزما
در نوزادان است.
محققان فنلاندي، پروبيوتيك لاكتوباسيلوس را براي مادران حامله و
نوزادان متولد شده كه احتمال ابتلا به حساسيت داشتند، به مدت شش
ماه، تجويز كردند. هنگامي كه بچهها دو ساله شده بودند، پروبيوتيك،
احتمال بروز اگزما را تا نصف كاهش داده بود.
درواقع ميشود گفت پروبيوتيكها، سيستم ايمني بدن را تمرين ميدهند
تا در برابر باكتريهاي بيماريزا هم از خودش واكنش خوبي نشان دهد.
به نظر ميرسد پروبيوتيكها قادرند جذب مواد آلرژي زاي لبنيات را
از طريق رودهها كاهش دهند وخود مواد آلرژي زا را هم در روده از
بين ببرند. پروبيوتيكها علاوه بر اين قادرند عفونت باكتريايي واژن
را كه يكي از علل سقط زودهنگام است، از بين ببرند. عفونت باكتريايي
واژن كه اغلب بدون علامت است يا با عفونت قارچي اشتباه ميشود،
ميتواند غشاي اطراف جنين را تخريب كند و باعث زايمان زودرس شود.
يك نكته جالب ديگر: مردم ژاپن عادت به مصرف نوشيدني به نام
«ياكولت» دارند كه نوعي ماده پروبيوتيك است و معلوم شده علت پايين
بودن شيوع عفونت مثانه در اين كشور، مصرف همين نوشيدني است.
دانش پروبيوتيك
مكانيسمهاي مختلفي براي عملكرد و فعاليت پروبيوتيكها پيشنهاد شده
است كه از آن طريق ميتوانند در بدن ميزبان از آسيبهاي مختلف
جلوگيري كنند:
۱ - توليد مواد پيشگيري كننده: پروبيوتيكها با توليد موادي با
قابليت مهار ميكروارگانيسمها مانند اسيدلاكتيك، اكتريوسين،
پراكسيد هيدروژن و غيره ميتوانند از بروز برخي از بيماريهاي
عفوني جلوگيري كنند.
۲ - بلوك كردن محلهاي اتصال در ميكروبهاي بيماري زا:
پروبيوتيكها با قرار گرفتن و پوشاندن نقاط اتصال ميكرو
ارگانيسمهاي بيماري زا، از كلونيزه شدن و رشد آنها جلوگيري
ميكنند.
۳ - رقابت براي تغذيه: پروبيوتيكها مواد غذايي موجود را قبل از
اينكه توسط ميكروارگانيسمهاي بيماريزا مصرف شود، استفاده مي
كنند.
۴ - تحريك سيستم ايمني: پروبيوتيكها ميتوانند هم ايمني اختصاصي و
هم غير اختصاصي را در مقابل بيماريهاي روده اي تحريك كنند.
براي مثال فهميدهاند كه لاكتوباسيلوس كازئي در اسهال ويروسي،
باعث افزايش پاسخ ايمني ميشود.
تاريخ پروبيوتيك
پيشينه استفاده از پروبيوتيكها به زماني برمي گردد كه يك پزشك
روسي به نام «متچنيكف» در سال ۱۹۰۷ ميلادي، فهميد كه خوردن يك نوع
ماست تخمير شده از شير، سبب طول عمر و حفظ سلامت روستاييان بلغاري
شده است. بيشترين تحقيقات در ايران روي ماست انجام شده و
پژوهشگران موفق شدهاند با افزودن برخي مكملهاي لبني، ويژگيهاي
نامطلوب ماست پروبيوتيكي را بهبود بخشند.
شناسنامه پروبيوتيك
لاكتوباسيلها، معروفترين باكتريهاي مورد استفاده در لبنيات
تخميري هستند. اين باكتريها قادر به تبديل قندها (شامل لاكتوز) و
ساير كربوهيدراتها به لاكتيك اسيدند و طعم ترش لبنيات تخمير شده
نظير ماست هم به همين خاطر است. همچنين، لاكتيك اسيد به عنوان يك
نگهدارنده از فساد فرآوردههاي لبني جلوگيري ميكند.
پروبيوتيكهاي رايج، شامل گونههاي مختلف باكتريهاي بيفيد،
باكتريوم، لاكتوباسيلوس و همچنين بعضي گونههاي مخمر هستند.
عشق پروبيوتيك!
اگر با همه توضيحاتي كه داده شد، پروبيوتيكها دلتان را بردهاند
و الان حسابي تشنه يك ليوان پروبيوتيك هستيد كه بزنيد توي رگ و
حالش را ببريد، اين نكات را فراموش نكنيد كه از يادبردن آنها ممكن
است باعث شود گول بعضيها را بخوريد:
1 - اثربخشي پروبيوتيكها تا زماني است كه پروبيوتيك مصرف شود.
نميشود گفت يك سال پروبيوتيك بخوريد و خودتان را بيمه كنيد. مصرف
اين مواد بايد مداوم باشد.
2 - مكملهاي غذايي به صورت قرص كه در حال حاضر در بازار ايران،
بيشتر وارداتي هستند، بايد حتما داراي روكش محافظ باشند تا
باكتريهاي مفيد، حين عبور از معده، در اسيد معده از بين نروند.
3 - فرآوردههاي لبني، بهترين حامل پروبيوتيكها محسوب ميشوند.
البته هنوز غنيسازي لبنيات با پروبيوتيكها خيلي رايج نشده.
4 - موز، عسل، مارچوبه، كنگر فرنگي، سير و پياز حاوي موادي هستند
كه باعث ميشود باكتريهاي پروبيوتيك بهتر رشد كنند. البته براي
اثر بخشي بايستي مقادير زيادي از آنها مصرف شود.
5 - افرادي كه آنتي بيوتيك مصرف ميكنند، دچار اسهال، عفونت مخمري
مهبل و يا دچار سوءتغذيه هستند، در اولويت مصرف پروبيوتيكها قرار
دارند.
6 - ماده موسوم به استارتر ماست كه اسم علمياش
Lactobacillus bulgaricus
است، پروبيوتيك محسوب نميشود. بنابراين نميشود گفت ماست يك ماده
پروبيوتيك طبيعي است. اين باور رايج غلطي است كه وجود دارد.
